लाखो थाई लोक बौद्ध चातुर्मासात मद्यपान टाळतात.

“मी इतकी दारू प्यायची की माझ्या मुलांना माझी उलटी साफ करावी लागायची,” असे तिने एएफपीला स्पष्टपणे सांगितले.

पण एका काळजीवाहू नातेवाईकाने तिला, ख्रिश्चनांच्या लेंटप्रमाणे बौद्ध धर्मात पाळल्या जाणाऱ्या तीन महिन्यांच्या चिंतनकाळात, म्हणजेच खाओ फांसा दरम्यान दारू सोडण्याच्या मोहिमेत सामील होण्यासाठी राजी केले.

“मला अजूनही त्याची ओढ होती. जेव्हा कधी मी दुकानांमध्ये लोकांना दारू किंवा बिअर विकत घेताना बघायचे, तेव्हा मला त्यांच्यासारखं प्यावंसं वाटायचं,” ती म्हणाली.

पण मी स्वतःलाच सांगत राहिलो की हे फक्त तीन महिनेच आहेत. त्या तीन महिन्यांच्या कालावधीनंतर माझ्या लक्षात आले, ‘अरे, मी हे करू शकतो! पुढच्या वर्षी मला हे पुन्हा करायलाच पाहिजे’.

ती २०२४ सालची गोष्ट आहे. वस्सना पुन्हा मद्यपान करू लागली, पण प्रमाणात, आणि या आठवड्यात समुत साखोनमध्ये शेकडो लोकांसोबत तिने सलग तिसऱ्या वर्षी मद्यपानापासून दूर राहण्याची शपथ घेतली.

मादक पदार्थ आणि मद्यपान टाळणे हे बौद्ध धर्माचे एक प्रमुख तत्त्व आहे.

परंतु जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) २०२४ च्या आकडेवारीनुसार, थायलंडमध्ये, जिथे ९०% पेक्षा जास्त लोकसंख्या स्वतःला बौद्ध म्हणून ओळखते, तिथे आशियामध्ये दरडोई मद्यपानाचे प्रमाण तिसऱ्या क्रमांकावर आहे.

या विरोधाभासावर उपाय म्हणून २००३ मध्ये तथाकथित बौद्ध चातुर्मास मोहीम सुरू झाली आणि गेल्या वर्षी या मोहिमेचे आठ दशलक्षांहून अधिक अनुयायी असल्याचा दावा करण्यात आला. 

आध्यात्मिक आधार

समुत साखोन या ग्रामीण प्रांतात गुरुवारी खाओ फंसाचा प्रारंभ आनंदोत्सवात झाला, ज्यामध्ये भिक्षूंना नैवेद्य अर्पण करण्यात आला आणि पारंपरिक नृत्ये सादर करण्यात आली.

तसेच, अनेक लोकांनी निरोगी, हसऱ्या यकृतांची चित्रे असलेले फलक हातात घेऊन, नारळ वाहून नेण्यासाठी स्थानिक पातळीवर वापरल्या जाणाऱ्या साइडकार असलेल्या स्कूटर्सवर (ज्यांना ‘सालेंग’ म्हणतात) गावातून मिरवणूक काढली.

फयोम रक्षा यांनी गंभीरपणे एक शपथ घेतली, ज्यात बुद्धांच्या शिकवणीचा संदर्भ होता आणि थायलंडच्या राजाचा व राष्ट्राच्या कल्याणाचा उल्लेख होता.

६६ वर्षीय माजी नारळ शेतकऱ्याने सहा वर्षांपूर्वी पहिल्यांदा या मोहिमेत सहभागी झाल्यानंतर पूर्णपणे मद्यपान सोडले.

“माझ्या मुलांना माझी लाज वाटायची — त्यांचे वडील रोज दारू प्यायचे आणि त्यांना मुलांची पर्वा नव्हती,” असे त्याने एएफपीला सांगितले . तसेच, तो आपले सर्व पैसे दारूवर खर्च करायचा असेही त्याने पुढे सांगितले.

पण आता तो इतरांनाही त्याचे अनुकरण करण्याचे आवाहन करत म्हणाला: “मी जे केले ते सर्वांनी करून पाहावे अशी माझी इच्छा आहे — सकारात्मक गोष्टींचा विचार करावा आणि त्यांच्याकडे पाहावे.”

अलिकडच्या वर्षांत अनेक देशांमध्ये मद्यपान टाळण्याच्या मोहिमांनी जोर धरला आहे, विशेषतः नाताळ आणि नवीन वर्षाच्या पूर्वसंध्येला होणाऱ्या अतिरेकानंतर ‘ड्राय जानेवारी’ पाळण्याचा कल दिसून येतो.

त्यांचा संबंध अनेकदा आरोग्यदायी वर्तनावर वाढलेल्या लक्ष्याशी जोडला जातो.

परंतु थायलंडच्या ‘स्टॉप ड्रिंकिंग नेटवर्क’चे प्रादेशिक स्वयंसेवक उबोलवान कोंगसावांग म्हणाले की, बौद्ध चातुर्मास मोहीम एक “आध्यात्मिक आधार” प्रदान करते, ज्यामुळे प्रेरणा वाढते.

“जेव्हा व्यक्ती बुद्ध मूर्तीसमोर, मंदिरात किंवा आपल्या समाजात शपथ घेतात, तेव्हा त्यांना आपले वचन पाळणे बंधनकारक वाटते,” असे त्या म्हणाल्या.

‘उपवासाच्या पलीकडे’

मोहिमेच्या आयोजकांनी या वर्षी आपला संदेश नव्याने मांडला असून, मद्यपान सोडल्याने किंवा त्यात थोडी कपात केल्याने आरोग्य कसे सुधारते, नातेसंबंध कसे अधिक चांगले होतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे पैशांची बचत कशी होते, यावर त्यांनी भर दिला आहे.

“प्रत्येकाने संपूर्ण संयम पाळावा हे आमचे ध्येय असेलच असे नाही,” असे थाई आरोग्य संवर्धन फाउंडेशन या सरकारी संस्थेचे संचालक डॉ. पोंगथेप वोंगवाचरपायबून म्हणाले.

बरेच जण त्यांचे सेवन कमी करतात आणि त्याचे आरोग्यदायी फायदे अनुभवतात, हेच एक यश आहे.

थायलंडने डिसेंबरमध्ये दुपारी दारू विक्रीवरील अनेक दशके जुने निर्बंध शिथिल केले, जे मूळतः सरकारी कर्मचाऱ्यांनी कामावर असताना मद्यपान करू नये यासाठी लागू करण्यात आले होते.

परंतु धार्मिक सार्वजनिक सुट्ट्या आणि निवडणुकांच्या काळात त्यावर बंदी कायम असते.

बौद्ध चातुर्मास मोहिमेची एक जाहिरात, अंत्यसंस्कारांपासून ते सणांपर्यंत सर्वत्र मद्य असलेल्या संस्कृतीत, मद्यपानासाठी असलेल्या सामाजिक दबावावर लक्ष केंद्रित करते.

“आम्ही केवळ वैयक्तिक मद्यपान कमी करण्याचा प्रयत्न करत नाही, तर मद्यपानाची संस्कृतीच बदलण्याचा प्रयत्न करत आहोत,” असे ‘स्टॉप ड्रिंकिंग नेटवर्क’च्या प्रमुख तीरा वचरप्रणी म्हणतात.

आमची रणनीती उपवासकाळानंतरही सुरू राहून, गावे आणि समुदायांना दैनंदिन जीवनातील मद्यपान कमी करण्यासाठी पाठिंबा देण्याची आहे.