सूर्य, चंद्रानंतर आता ताऱ्यांनाही ग्रहण लागले आहे; शास्त्रज्ञांनी एक अद्भुत खगोलीय दृश्य अनुभवले

• सूर्य, चंद्रानंतर आता नक्षत्र ग्रहण
• खगोलशास्त्रज्ञांनी नोंदवलेली अत्यंत दुर्मिळ घटना
• नक्की काय पाहिलं?

खगोलशास्त्रज्ञांनी 'ASSASSN-24FW' या ताऱ्याबद्दल एक अत्यंत दुर्मिळ घटना नोंदवली आहे, जो सुमारे 3,000 प्रकाशवर्षे दूर आहे. सुमारे नऊ महिन्यांच्या कालावधीत, तारा हळूहळू मंद होत गेला आणि नंतर त्याच्या मूळ तेजावर परत आला. पुण्यातील इंटर-युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर ॲस्ट्रॉनॉमी अँड ॲस्ट्रोफिजिक्स (IUCA) च्या शास्त्रज्ञांनी या महत्त्वपूर्ण संशोधनात सहभाग घेतला असून हा अभ्यास मंथली नोटिसेस ऑफ द रॉयल ॲस्ट्रॉनॉमिकल सोसायटी या वैज्ञानिक जर्नलमध्ये प्रकाशित करण्यात आला आहे.

खगोलशास्त्राचा शोध: विश्वाचे अजब रहस्य! अंतराळात सापडली उलटी सौर यंत्रणा; शास्त्रज्ञांनाही आश्चर्य वाटते

या संशोधनात डॉ.सारंग शाह, जोनाथन मार्शल (ॲकॅडेमिया सिनिकाशी संलग्न) आणि आशिष महाबळ (कॅलिफोर्निया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी) यांनी सहभाग घेतला. शास्त्रज्ञांच्या मते, हा तारा सूर्यापेक्षा किंचित जड आणि आकारमानाच्या दुप्पट आहे. 2024 च्या उत्तरार्धापासून ते 2025 च्या मध्यापर्यंत सुमारे 200 दिवस या ताऱ्याचा वेग कमी होत राहिला. त्याची चमक सुमारे 97 टक्क्यांपर्यंत घसरली होती. सुरुवातीला ताऱ्यात काही बदल झाला असावा, असा अंदाज बांधला जात होता; परंतु अभ्यासात असे दिसून आले की तारा स्थिर आहे. तर असे दिसून आले की ही घटना ताऱ्यामुळे नाही तर समोरून गेलेल्या एका मोठ्या उप-तारकीय वस्तूमुळे घडली आहे.

संशोधकांच्या मते, ही वस्तू बहुधा 'ब्राऊन ड्वार्फ' प्रकारातील आहे आणि तिच्याभोवती एक भव्य आणि दाट वलय प्रणाली आहे. या कड्यांचा बाहेरील भाग पातळ असल्यामुळे प्रथम प्रकाश कमी होत नाही; पण ताऱ्याच्या संपर्कात आल्याने ताऱ्याची चमक लक्षणीयरीत्या कमी झाली. अशा ग्रहणांना तारा, त्याचा साथीदार आणि पृथ्वी यांच्यामध्ये अगदी सरळ रेषेची आवश्यकता असते, त्यामुळे अशा घटना अत्यंत दुर्मिळ असतात.

ऐतिहासिक नोंदींच्या तपासणीवरून असे दिसून येते की 1937 आणि 1981 मध्ये देखील तारा मंद झाला होता. ही माहिती 'डिजिटल ऍक्सेस टू अ स्काय सेंच्युरी' प्रकल्पातून येते, जी हार्वर्ड कॉलेज वेधशाळेतील जुन्या फोटोग्राफिक प्लेट्सचे डिजिटायझेशन करते. हे सूचित करते की अशी घटना अंदाजे दर 43 वर्षांनी घडते आणि जुन्या वैज्ञानिक नोंदी जतन करण्याचे महत्त्व देखील अधोरेखित करते.

या ताऱ्यातील बदल प्रथम सुपरनोव्हासाठी ऑल-स्काय ऑटोमेटेड सर्व्हेद्वारे शोधण्यात आला. हा उपक्रम ओहायो स्टेट युनिव्हर्सिटीद्वारे चालवला जातो. तसेच 'ॲस्टेरॉइड टेरेस्ट्रियल-इम्पॅक्ट लास्ट अलर्ट सिस्टीम' या यंत्रणेनेही देखरेखीसाठी मदत केली. शास्त्रज्ञांच्या मते, या शोधामुळे उप-तारकीय वस्तू, त्यांच्याभोवती तयार होणाऱ्या वलयांची आणि अशा प्रणाली कशा तयार होतात याबद्दल अधिक माहिती मिळू शकते. भविष्यात मोठ्या दुर्बिणीच्या मदतीने या ताऱ्याचा अधिक सखोल अभ्यास केला जाणार असून खगोलशास्त्रातील अनेक गूढ प्रश्न समोर येत आहेत.

कॉस्मिक वंडर: असे दृश्य पुन्हा कधीही दिसणार नाही! फेब्रुवारीतील 'या' दुर्मिळ घटना खगोलप्रेमींसाठी मेजवानी ठरतील; बघा भारतातून दिसेल का?