<<प्रसाद ताम्हणकर>>
विज्ञानाच्या झपाटय़ाने होणाऱ्या प्रगतीमुळे माणूस आज अशा टप्प्यावर येऊन पोहोचला आहे जिथे तो केवळ निसर्गाचा अभ्यास करत नाही तर त्यात हस्तक्षेप करण्याची ताकदही मिळवतो आहे. एकेकाळी केवळ कल्पनेत असलेली नामशेष प्रजातींना पुन्हा जिवंत करणे ही संकल्पना आज प्रत्यक्ष प्रयोगशाळांमध्ये साकार होण्याच्या मार्गावर आहे. विज्ञान, जेनेटिक्स आणि बायोटेक्नॉलॉजीच्या मदतीने काही प्रजाती परत आणण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. पण या सगळ्या प्रक्रियेच्या मुळाशी एक गंभीर प्रश्न उभा राहतो; माणूस खरंच निसर्गावर नियंत्रण मिळवत आहे का?
सध्या Wooly Mammoth (हिमयुगातील हत्ती), नाहीसा झालेला अ्द पक्षी आणि तस्मानियन वाघ अशा काही प्राण्यांना पुन्हा निर्माण करण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. इतिहासात पाहिल्यास निसर्गाने नेहमीच स्वतचे संतुलन राखले आहे. पृथ्वीवरील अनेक प्रजाती जन्माला आल्या, उक्रांत झाल्या आणि काही काळानंतर नामशेषही झाल्या. हा एक नैसर्गिक प्रवाह आहे. मात्र औद्योगिक क्रांतीनंतर आणि विशेषत आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगात, या प्रक्रियेत माणसाचा हस्तक्षेप मोठय़ा प्रमाणावर जंगलतोड, प्रदूषण, शिकार आणि हवामान बदल यांमुळे अनेक प्रजाती नष्ट झाल्या आणि आता त्याच प्रजाती पुन्हा निर्माण करण्याचा प्रयत्न माणूस करत आहे.
ही एक प्रकारची विरोधाभासी स्थिती आहे. ज्या प्रजातींच्या नाशाला आपण कारणीभूत आहोत त्यांनाच पुन्हा जिवंत करण्याचा प्रयत्न करणे हे नैतिक कर्तव्य आहे का, की अहंकाराचा अतिरेक? काही वैज्ञानिकांचे मत आहे की, हे प्रयत्न म्हणजे मानवाने केलेल्या चुकांची भरपाई करण्याचा मार्ग आहे. उदाहरणार्थ एखादी प्रजाती मानवाच्या हस्तक्षेपामुळे नामशेष झाली असेल तर तिला पुन्हा जिवंत करणे हे पर्यावरणीय न्यायाचे प्रतीक ठरू शकते.
परंतु या विचाराच्या दुसऱ्या बाजूने पाहिले तर हे चित्र वेगळे दिसते. निसर्गातील प्रत्येक घटक एकमेकांशी गुंतलेला असतो. एखादी प्रजाती पुन्हा आणल्यास तिचा आजच्या काय परिणाम होईल, हे पूर्णपणे सांगणे कठीण आहे. हजारो वर्षांपूर्वीचे वातावरण, हवामान, अन्नसाखळी हे सर्व बदललेले आहे. अशा परिस्थितीत त्या प्रजातीला पुन्हा आणणे म्हणजे निसर्गाच्या सध्याच्या संतुलनात हस्तक्षेप करणे ठरू शकते. याशिवाय या प्रक्रियेमध्ये वापरले जाणारे तंत्रज्ञान जसे की जीन एडिटिंग, क्लोनिंग हे स्वतच मोठय़ा नैतिक प्रश्नांना जन्म देतात. प्रयोगाच्या प्रक्रियेत अनेक वेळा अपयश येते, ज्यामुळे प्राण्यांना त्रास होण्याची शक्यता असते. आपण करू शकतो याचा अर्थ आपण करायलाच हवे असा होत नाही, हा मुद्दा येथे प्रकर्षाने समोर येतो. त्यामुळे काही तज्ञ मानतात की ज्या प्रजाती अजून जिवंत आहेत त्यांना वाचवणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
माणूस निसर्गावर नियंत्रण मिळवतो आहे का, या प्रश्नाचे उत्तर सरळ हो किंवा नाही असे देता येणार नाही. विज्ञानाने निश्चितच माणसाला अभूतपूर्व शक्ती दिली आहे. आपण हवामानावर परिणाम करू शकतो, जनुकांमध्ये बदल करू शकतो, आणि आता तर जीवन पुन्हा निर्माण करण्याच्या उंबरठय़ावर उभे आहोत. पण याचा अर्थ पूर्ण नियंत्रण असा होत नाही. कारण निसर्गाची गुंतागुंत आणि अनिश्चितता अजूनही आपल्या आकलनाच्या पलीकडे आहे.
खरंतर या सगळ्या प्रक्रियेतून एक वेगळाच विचार पुयेतो, माणूस निसर्गाचा स्वामी नसून तो त्याचा एक भाग आहे. निसर्गावर नियंत्रण मिळवण्याच्या प्रयत्नात, आपण त्याच्याशी संघर्ष करत आहोत की सहजीवनाचा मार्ग शोधत आहोत, हा विचार करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. भविष्यात कदाचित आपण काही नामशेष प्रजाती पुन्हा पाहू शकू. पण त्या क्षणी आपण स्वतला एक प्रश्न विचारायला हवा, आपण निसर्गाला परत देत आहोत का, की त्याच्यावर वर्चस्व गाजवत आहोत? कारण शेवटी, विज्ञान जितके प्रगत होत जाईल तितकी जबाबदारीही वाजाईल. आणि कदाचित, खरी प्रगती ही निसर्गावर नियंत्रण मिळवण्यात नसून त्याच्याशी संतुलित नातं निर्माण करण्यातच असेल.
Comments are closed.