तुमच्या पाकिटातील 500 ची नोट खोटी नाही! RBI चा इशारा, बाजारात 20% बनावट चलन?

आरबीआय अहवाल बनावट चलन: 2016 मध्ये बाजारातून बनावट चलन संपवण्यासाठी सुरू करण्यात आलेल्या नोटाबंदीचा प्रभाव आता कमी होत आहे. रिझर्व्ह बँकेने आपल्या ताज्या अहवालात महत्त्वाचे संकेत दिले आहेत. त्यात त्यांनी स्पष्ट केले की, बाजारात चलनात असलेल्या बनावट नोटांचे प्रमाण पुन्हा एकदा झपाट्याने वाढू लागले आहे. विशेषत: 500 रुपयांच्या बनावट नोटांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झाली आहे. 2025-26 या आर्थिक वर्षात 500 रुपयांच्या बनावट नोटांच्या संख्येत 20 टक्क्यांनी वाढ झाली आहे, तर 20 रुपयांच्या बनावट नोटांचे चलनही वाढले आहे.

एलपीजी नियम1 जूनपासून एलपीजी नियमांमध्ये मोठे बदल, तुमचा सिलेंडरही रद्द होऊ शकतो…

रिझर्व्ह बँकेकडून माहिती

रिझर्व्ह बँकेने दिलेल्या माहितीनुसार, गेल्या आर्थिक वर्षात 500 रुपयांच्या बनावट नोटा सापडण्याच्या प्रमाणात 20 टक्क्यांहून अधिक वाढ झाली आहे. एकंदरीत, 2025-26 मध्ये बँकिंग प्रणालीमध्ये सापडलेल्या बनावट नोटांची संख्या 5.7 टक्क्यांनी वाढून 2,29,746 झाली आहे; जो गेल्या वर्षी 2,17,396 होता. त्यापैकी 500 रुपयांच्या बनावट नोटांचा सर्वाधिक वाटा होता आणि त्यांची संख्या 1,41,907 झाली.

२० रुपयांच्या बनावट नोटाही वाढत आहेत

अहवालानुसार, ₹20 च्या बनावट नोटांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झाली आहे, तर ₹100, ₹50 आणि ₹200 च्या बनावट नोटांमध्ये घट झाली आहे. चलनातून ₹ 2,000 च्या नोटा चलनातून बाद झाल्यानंतर या मूल्याच्या बनावट नोटांच्या घटनांमध्येही लक्षणीय घट झाली आहे. आरबीआयच्या आकडेवारीनुसार, 2025-26 या वर्षात चलनात असलेल्या सध्याच्या नोटांच्या संख्येत 10.5% आणि त्यांचे मूल्य 11.9% ने वाढेल. हे अर्थव्यवस्थेतील रोख मागणीचे द्योतक आहे. मे 2023 मध्ये सुरू झालेल्या ₹ 2,000 च्या नोटा चलनातून बाद करण्याची प्रक्रिया मागील आर्थिक वर्षभर सुरू राहिली. मार्च 2026 पर्यंत, या मूल्याच्या एकूण 98.45% नोटा बँकिंग प्रणालीमध्ये परत आल्या होत्या.

नाण्यांच्या चलनात वाढ

नाण्यांच्या चलनात वाढ झाल्याचीही माहिती रिझर्व्ह बँकेने दिली आहे. 2025-26 या आर्थिक वर्षात एकूण नाण्यांच्या संख्येत 4.5 टक्क्यांनी वाढ झाली, तर त्यांचे मूल्य 11.4 टक्क्यांनी वाढले. एक, दोन आणि पाच रुपयांच्या नाण्यांचा वाटा एकूण नाण्यांपैकी 80 टक्के आहे. सन 2025-26 मध्ये बँक नोट छपाईची मागणी मागील वर्षाच्या तुलनेत कमी होती; परिणामी, छपाईचा खर्च मागील वर्षीच्या ₹6,379 कोटींवरून ₹4,875 कोटींवर घसरला. उच्च मूल्याच्या नोटांच्या छपाईची मागणी कमी झाली असली तरी 10 रुपयांच्या नोटांच्या छपाईमध्ये वाढ झाली आहे.

चलनात रोखीचा ओघ आणखी वाढला

आपला डेटा जारी करताना, रिझर्व्ह बँकेने माहिती दिली की 2025-26 या आर्थिक वर्षात 500 रुपयांच्या नोटांचे चलन 11.2 टक्क्यांनी वाढले आहे, चलन प्रणालीमध्ये सर्वात मोठा वाटा असलेले चलन म्हणून आपले स्थान कायम राखले आहे. मार्च 2026 अखेर, चलनात असलेल्या 500 रुपयांच्या नोटांची संख्या 7,05,482 वर पोहोचली; जे गेल्या वर्षी 6,34,458 होते. मूल्याच्या बाबतीत, या नोटांचे एकूण चलन 35.27 लाख कोटी रुपयांवर पोहोचले, जे मागील आर्थिक वर्षात 31.72 लाख कोटी रुपये होते. चलनात असलेल्या एकूण नोटांपैकी ५०० रुपयांच्या नोटांचा वाटा ४१.२ टक्के होता. जे सर्व मूल्यांच्या नोटांमध्ये सर्वाधिक आहे. मूल्याच्या बाबतीत, या नोटांचा वाटा 86 टक्क्यांहून अधिक आहे.

अरे व्वा! …तर सिलेंडर स्वस्त होईल! होर्मुझमधील नाकेबंदी उठवली तर भारतातील तणाव संपेल का?