>> प्रसाद ताम्हणकर, [email protected]
दाट धुक्यातून गाडी चालवताना समोरचे काही मीटरही स्पष्ट दिसत नाही. हिवाळ्यात पहाटेच्या वेळी रस्त्यावर धुक्याची चादर पसरली की, वाहनचालकांना प्रचंड अडचणी येतात. समुद्रातील गढूळ पाण्यातही काही अंतरापलीकडील वस्तू नजरेआड होतात. अशा वेळी केवळ माणसाचे डोळेच नव्हे, तर अनेक आधुनिक कॅमेरे आणि यंत्रणाही कमी पडतात. मात्र भविष्यात ही परिस्थिती बदलू शकते. धुके, धूर किंवा गढूळ पाण्याच्या पडद्याआड काय आहे, हे ओळखू शकणारी नवी यंत्रणा विकसित करण्याच्या दिशेने संशोधन सुरू आहे. अमेरिकेतील ब्राऊन विद्यापीठातील संशोधकांनी मानवी मेंदूच्या कार्यपद्धतीपासून प्रेरणा घेऊन अशी ‘इमेजिंग सिस्टिम’ विकसित करण्याचा प्रयत्न केला आहे. या तंत्रज्ञानामुळे भविष्यात माणसाला न दिसणाऱया जगाकडे यंत्रे वेगळ्या पद्धतीने पाहू शकतील.
मानवी डोळ्यांपर्यंत पोहोचणाऱया प्रकाशाच्या आधारे आपण वस्तू पाहतो. मात्र दाट धुक्यात प्रकाशाचे किरण विविध दिशांनी विखुरले जातात. त्यामुळे समोरील वस्तू अस्पष्ट दिसू लागते. एखाद्या मोटारीचा दिवा किंवा रस्त्यावरील प्रकाशही धुक्यात पसरून जातो. गढूळ पाण्यातही अशीच परिस्थिती असते. अशा वेळी पारंपरिक कॅमेऱयाने टिपलेल्या चित्रात पुरेशी माहिती मिळत नाही. नव्या तंत्रज्ञानाची कल्पना मात्र वेगळी आहे. आपल्या मेंदूला सतत मोठय़ा प्रमाणावर माहिती मिळत असते. त्यातील प्रत्येक गोष्टीकडे तो समान लक्ष देत नाही. आवश्यक आणि महत्त्वाचे संकेत ओळखून त्यावर तो प्रक्रिया करतो. याच कार्यपद्धतीपासून प्रेरणा घेऊन संशोधकांनी यंत्राला बदलत्या दृश्यसंकेतांमधून महत्त्वाची माहिती शोधण्यास शिकवण्याचा प्रयत्न केला आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने धुक्यातून येणाऱया संकेतांचा अभ्यास करून समोर हालचाल आहे का, एखादी वस्तू आहे का आणि तिचा आकार कसा असू शकतो, याचा अंदाज घेणे शक्य होऊ शकते. म्हणजेच धुक्यामुळे संपूर्ण चित्र अस्पष्ट झाले तरी त्यातील महत्त्वाचे बदल टिपून त्यांचा अर्थ लावण्याची क्षमता या प्रणालीत विकसित करण्याचा प्रयत्न आहे.
कल्पना करा, भविष्यात अशी यंत्रणा मोटारींमध्ये बसवली गेली आहे. दाट धुक्यामुळे चालकाला रस्ता नीट दिसत नसला तरी गाडीतील संगणकीय ‘डोळे’ पुढे उभा असलेला माणूस दुसरी मोटार किंवा रस्त्यावरील अडथळा ओळखू शकतील. त्यामुळे अपघात टाळण्यास मदत होऊ शकते. स्वयंचलित वाहनांसाठीही असे तंत्रज्ञान महत्त्वाचे ठरू शकते. शोध आणि बचाव मोहिमांमध्ये त्याचा आणखी मोठा उपयोग होईल. धुराने भरलेल्या इमारतीत अडकलेल्या व्यक्तीचा शोध घेणे, समुद्रातील गढूळ पाण्यात एखादी वस्तू शोधणे किंवा आपत्तीच्या वेळी कमी दृश्यमानतेच्या परिसरात काम करणे अधिक सोपे होऊ शकते. भविष्यात अशा यंत्रणा ड्रोनमध्ये बसवल्या तर माणसांना न दिसणाऱया ठिकाणीही शोधमोहीम राबवणे शक्य होईल. दाट जंगलातील धूर, औद्योगिक परिसरातील धुक्यासारखी परिस्थिती किंवा नैसर्गिक आपत्तीनंतर निर्माण झालेली कमी दृश्यमानता अशा अनेक ठिकाणी या तंत्रज्ञानाचा उपयोग होऊ शकतो.
पण या तंत्रज्ञानामुळे एक वेगळाच प्रश्न निर्माण होतो. माणसाला निसर्गाने काही मर्यादा दिल्या आहेत. धुक्याच्या पलीकडे दिसत नाही, अंधारात पाहता येत नाही किंवा एखाद्या नैसर्गिक अडथळ्याआड काय आहे हे सहज समजत नाही. यंत्रांनी मात्र अशा मर्यादा एकेक करून पार करण्यास सुरुवात केली तर भविष्यात गोपनीयतेचे नवे प्रश्न उभे राहतील का? आज धुक्याचा पडदा आपल्याला लपवतो. उद्या एखादे यंत्र त्या पडद्याआडही हालचाली ओळखू लागले तर ‘नजरेआड’ या शब्दाचा अर्थच बदलून जाईल का? अर्थात, हे तंत्रज्ञान सर्वकाही पाहू शकणारे जादुई डोळे नाहीत. धुक्यातून प्रत्येक वस्तू स्पष्ट दिसेल किंवा कोणत्याही अडथळ्याच्या पलीकडे सहज पाहता येईल, अशी परिस्थिती अद्याप आलेली नाही. मात्र मानवी मेंदूच्या कार्यपद्धतीचा अभ्यास करून यंत्रांना अधिक चांगल्या प्रकारे ‘पाहायला’ शिकवण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. कदाचित भविष्यात दाट धुक्यात उभ्या असलेल्या माणसाला समोरचा रस्ता दिसणार नाही, पण त्याच्या शेजारी असलेल्या यंत्राला धुक्याआडची हालचाल जाणवत असेल आणि त्या दिवशी माणसाला प्रश्न पडेल हे खरोखरच यंत्राचे डोळे आहेत की माणसाच्या डोळ्यांपेक्षाही वेगळी दृष्टी?
Comments are closed.