>> विशाल फुटाणे, [email protected]
खजुराहोच्या मंदिरशिल्पांमध्ये शृंगारकलेसोबतच तत्कालीन समाजाचे जीवन, स्त्रीचे स्थान, मातृत्वाचे महत्त्व आणि मानवी संबंधांचे दर्शन घडते. स्त्रीजीवनाचे अनेक पैलू व्यक्त करणारी ही शिल्पं समाजाच्या विचारविश्वाचेही प्रतिबिंब दर्शवतात.
भारतीय मंदिरांवरील कोणतेही शिल्प निरर्थक नाही. प्रत्येक शिल्पामागे काहीतरी तत्त्वज्ञान आहे, त्यामागे एक विशिष्ट विचार आहे आणि त्या विचारामागे तत्कालीन समाजजीवनाचे प्रतिबिंब दडलेले आहे. मंदिरशिल्पांकडे केवळ सौंदर्याच्या दृष्टीने पाहण्याऐवजी त्यांचा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक संदर्भांतून अभ्यास केला तर दगडात कोरलेल्या आकृत्यांमधून तत्कालीन समाजाचे विचारविश्व उलगडते. मध्य भारतातील चंडेल राजांनी उभारलेल्या खजुराहोच्या मंदिरांवरील स्त्रीशिल्पे याचे उत्तम उदाहरण आहेत. या शिल्पांमध्ये केवळ स्त्रीचे सौंदर्य नाही तर तिचे मातृत्व, बालसंगोपन, सामाजिक स्थान आणि कौटुंबिक जीवन यांचेही दर्शन घडते.
खजुराहो म्हटले की, अनेकांच्या डोळ्यांसमोर कामशिल्पे उभी राहतात. मात्र खजुराहोच्या शिल्पवैभवाला केवळ शृंगाराच्या चौकटीत बंदिस्त करणे म्हणजे त्यामागील व्यापक सामाजिक आशयाकडे दुर्लक्ष करणे होय. येथील स्त्रीशिल्पांमध्ये तत्कालीन स्त्रीजीवनाचे अनेक पैलू व्यक्त झाले आहेत. स्त्रीचे सौंदर्य, तिची केशरचना, अलंकार, दैनंदिन व्यवहार, प्रेम, मातृत्व आणि बालसंगोपन यांचा विचार या शिल्पांच्या माध्यमातून करता येतो. प्रत्येक आकृतीचे स्थान, आकार, देहबोली आणि तिच्याभोवतीची रचना यातून त्या काळातील सामाजिक संबंध समजून घेता येतात.
खजुराहोच्या एका मंदिरशिल्पात राजकन्या आणि तिच्याजवळ उभी असलेली दासी यांच्यातील संबंध मातृत्वाच्या संदर्भात व्यक्त झाले आहेत. या शिल्पातील दासी राजकन्येला ताह्या बालकाला स्तनपान करण्यास सांगत आहे. राजघराण्यातील स्त्रीला बालकाच्या संगोपनाचे महत्त्व पटवून देणारी ही दासी केवळ सेविका म्हणून उभी नाही; ती मातृत्वाच्या महत्त्वाची जाणीव करून देणारी स्त्री आहे. सामाजिक स्थानाने ती राजकन्येपेक्षा कनिष्ठ असली तरी बालसंगोपनाच्या बाबतीत तिचा अनुभव आणि तिचा सल्ला महत्त्वाचा आहे.
या शिल्पात दासीची उंची राजकन्येच्या तुलनेत कमी दाखवली आहे. शिल्पातील आकारमानातून सामाजिक श्रेणी व्यक्त करण्याची पद्धत मध्ययुगीन कलाविश्वात आढळते. राजकन्या उच्च सामाजिक स्थानाचे प्रतिनिधित्व करते, तर दासी तिच्या सेवेत असलेल्या स्त्रीचे स्थान दर्शवते. तरीही राजकन्येला स्तनपानाचे महत्त्व सांगताना दासी अधिकारवाणीने बोलत आहे, हा या शिल्पाच्या आशयातील महत्त्वाचा भाग आहे. सामाजिक स्थानाने कनिष्ठ असलेली स्त्रीही अनुभवाच्या बळावर उच्च स्थानावरील स्त्रीला मार्गदर्शन करू शकते, हा विचार या दृश्यातून पुढे येतो.
मातृत्व आणि बालसंगोपन यांना तत्कालीन समाजात केवळ वैयक्तिक किंवा कौटुंबिक कृती मानले जात नव्हते. राजघराण्याच्या संदर्भात त्यांचा संबंध वारसाच्या संगोपनाशी आणि राजवंशाच्या सातत्याशी जोडलेला होता. राजकन्या किंवा राणीच्या बालकाचे संगोपन ही महत्त्वाची जबाबदारी होती. त्यामुळे स्तनपानाचा विषय केवळ स्त्रीच्या शरीरापुरता मर्यादित राहत नाही; तो कुटुंबव्यवस्था, सामाजिक जबाबदारी आणि राजघराण्याच्या भविष्याशीही संबंधित ठरतो.
मध्ययुगीन काळात राजघराण्यांमध्ये बालसंगोपनासाठी धात्री किंवा दाईची मदत घेतली जात असे. बालकाला स्वतःच्या स्तनातून दूध पाजून त्याचे संगोपन करणाऱ्या स्त्रीला धात्री म्हटले जाते. हिंदीत दाई किंवा दाईमा असे शब्द प्रचलित आहेत. अशा स्त्रियांची भूमिका केवळ बालकाला दूध पाजण्यापुरती मर्यादित नव्हती. बालकाची देखभाल, त्याचे संगोपन आणि त्याच्या दैनंदिन गरजा पूर्ण करणे यांतही त्यांचा सहभाग असे. यासंदर्भात मध्य आशिया आणि तुर्की परंपरांचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. मध्ययुगीन काळात भारत आणि मध्य आशिया यांच्यात राजकीय, सांस्कृतिक आणि सामाजिक संबंध प्रस्थापित झाले. या संपर्कातून विविध प्रथा, कल्पना आणि जीवनपद्धतींची देवाणघेवाण झाली. मुघल राजघराण्यात धात्रींच्या स्थानाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. अकबराच्या कारकीर्दीत माहम अनगा ही त्याची धात्री होती. अकबराच्या सुरुवातीच्या कारकीर्दीत माहम अनगाचा दरबारात मोठा प्रभाव होता. तिचा मुलगा अधम खान यालाही राजदरबारात महत्त्वाचे स्थान मिळाले. धात्रीच्या मुलाला राजपुत्राशी असलेल्या निकटच्या संबंधांचा फायदा मिळू शकत होता. मुघल दरबारातील या परंपरेचा अभ्यास करताना अबुल फजल लिखित ‘आइने-अकबरी’ हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा ठरतो. अकबराच्या प्रशासनव्यवस्थेचे, दरबाराचे, सामाजिक जीवनाचे आणि तत्कालीन प्रथांचे वर्णन करणारा हा ग्रंथ मुघलकालीन इतिहासाचा महत्त्वाचा स्रोत आहे.
खजुराहोच्या मंदिरशिल्पाकडे या सर्व संदर्भांच्या प्रकाशात पाहिले तर त्यातील मातृत्वाचा आशय अधिक स्पष्ट होतो. या शिल्पांकडे म्हणूनच केवळ शृंगारकलेचे नमुने म्हणून पाहता कामा नये. या शिल्पांमध्ये तत्कालीन समाजाचे जीवन, स्त्रीचे स्थान, मातृत्वाचे महत्त्व आणि मानवी संबंधांचे दर्शन घडते. एका दासीच्या हातवाऱ्यातून व्यक्त होणारा संदेश आणि आइने-अकबरीतील मिर्झा अजीज कोका यांच्याशी संबंधित विनोदी उक्ती यांचा स्वतंत्र ऐतिहासिक संदर्भांतून अभ्यास केला, तर भारतीय स्त्रीजीवनाच्या इतिहासाचे अनेक पैलू समोर येतात.
दगडात कोरलेले शिल्प हे केवळ सौंदर्याचे प्रतीक नसते; ते समाजाच्या विचारविश्वाचेही प्रतिबिंब असते. त्या शिल्पातील मातृत्वाचा संदेश समजून घेण्यासाठी त्याकडे डोळ्यांनी पाहण्याबरोबरच इतिहासाच्या जाणिवेने पाहणे आवश्यक आहे.
(लेखक पुरातत्व संशोधक, अभ्यासक आहेत.)
Comments are closed.