जातीपासून कोविड लसीपर्यंत; जनगणनेवेळी तुम्हाला विचारले जाणारे 40 प्रश्न, गृह मंत्रालयाकडून यादी जारी – TMarathiNews

By Marathi On Aug 14, 2026

नवी दिल्ली : जनगणना 2027 च्या लोकसंख्या गणनेच्या टप्प्यात नागरिकांकडून विचारण्यात येणाऱ्या 40 प्रश्नांची यादी केंद्र सरकारने जारी केली आहे. या प्रश्नांमध्ये जात, अनुसूचित जाती (SC) आणि अनुसूचित जमाती (ST) प्रवर्ग, धर्म, शिक्षण, रोजगार, स्थलांतर आणि कुटुंबाशी संबंधित विविध माहितीचा समावेश आहे. याशिवाय कोविड-19 लस कुठे घेतली, किती बँक खाती आहेत, मोबाइल क्रमांक, आधार, मतदार ओळखपत्र आणि पासपोर्ट क्रमांक यासारखी माहितीही विचारली जाणार आहे.

भारताचे रजिस्ट्रार जनरल मृत्युंजय कुमार नारायण यांच्या आदेशानुसार ही माहिती जनगणना अधिकाऱ्यांकडून गोळा केली जाणार आहे. बर्फवृष्टी होणाऱ्या भागांमध्ये जनगणनेची प्रक्रिया 1 ते 30 सप्टेंबरदरम्यान होणार आहे. या भागांमध्ये लडाख, जम्मू-काश्मीर तसेच हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील काही भागांचा समावेश आहे. घराघरात जाऊन गणना सुरू होण्यापूर्वी 17 ते 31 ऑगस्टदरम्यान स्व-गणनेची सुविधाही उपलब्ध असेल.

पहिल्यांदाच जनगणनेत जात नोंदवली जाणार

जनगणना 2027 मध्ये प्रथमच जातिविषयक माहिती अधिकृतपणे नोंदवली जाणार आहे. नागरिकांना ते अनुसूचित जाती किंवा अनुसूचित जमाती प्रवर्गातील आहेत का, तसेच त्यांची जात कोणती आहे, याबाबत माहिती द्यावी लागणार आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, प्रश्नावलीत स्वतंत्र जातींची यादी देण्याऐवजी नागरिकांनी सांगितलेले जातीनाव नोंदवले जाण्याची शक्यता आहे.

जात जनगणनेचा समावेश करण्याचा निर्णय केंद्र सरकारने 30 एप्रिल 2025 रोजी घेतला होता.

शिक्षण आणि रोजगाराचीही माहिती घेतली जाणार

जनगणनेत नागरिकांच्या शिक्षण आणि रोजगाराशी संबंधित अनेक प्रश्नांचा समावेश करण्यात आला आहे. एखादी व्यक्ती सध्या शैक्षणिक संस्थेत शिकत आहे का, तिची सर्वोच्च शैक्षणिक पात्रता काय आहे आणि कोणत्या शाखेत किंवा विषयात शिक्षण घेतले आहे, याची माहिती घेतली जाणार आहे.

तसेच मागील वर्षात व्यक्तीने काही काळ काम केले होते का, तिची आर्थिक गतिविधी कोणत्या प्रकारची आहे, व्यवसाय किंवा पेशा कोणता आहे, ती कोणत्या उद्योग, व्यापार किंवा सेवेशी संबंधित आहे आणि कामगार म्हणून तिची श्रेणी काय आहे, याचीही नोंद केली जाईल.

काम नसलेल्या किंवा मर्यादित स्वरूपात काम करणाऱ्या व्यक्तींना त्या कामाच्या शोधात आहेत का आणि कामासाठी उपलब्ध आहेत का, हेदेखील विचारले जाणार आहे. कामाच्या ठिकाणी जाण्यासाठी कोणत्या वाहतुकीच्या साधनाचा वापर केला जातो, याची माहितीही घेतली जाईल.

स्थलांतराची कारणेही समोर येणार

नागरिकांचा जन्म कुठे झाला, ते यापूर्वी कुठे राहत होते, सध्याच्या गावात किंवा शहरात स्थलांतर करण्याचे कारण काय होते आणि स्थलांतरानंतर ते किती काळापासून त्या ठिकाणी राहत आहेत, याची माहिती जनगणनेत नोंदवली जाणार आहे. त्यांचा कायमस्वरूपी निवासी पत्ताही विचारला जाणार आहे.

महिलांकडून मुलांबाबत माहिती

सध्या विवाहित, विधवा, घटस्फोटित किंवा विभक्त राहणाऱ्या महिलांकडून त्यांच्या जिवंत मुलांची संख्या विचारली जाणार आहे. आतापर्यंत त्यांनी जन्म दिलेल्या जिवंत मुलांची एकूण संख्या आणि मागील एका वर्षात जन्मलेल्या जिवंत मुलांची संख्याही नोंदवली जाणार आहे.

कोविड लस, बँक खाती आणि ओळखपत्रांची माहिती

जनगणना 2027 मधील सर्वाधिक चर्चेतील प्रश्नांमध्ये कोविड-19 लसीकरणाशी संबंधित प्रश्नाचाही समावेश आहे. नागरिकांनी कोविडची लस कुठे घेतली होती, हे विचारले जाणार आहे.

याशिवाय व्यक्तीची एकूण किती बँक खाती आहेत, मोबाइल क्रमांक, आधार क्रमांक, मतदार ओळखपत्र क्रमांक आणि भारतीय पासपोर्ट असल्यास पासपोर्ट क्रमांकाची माहिती मागवली जाणार आहे. संबंधित व्यक्तीकडे ड्रायव्हिंग लायसन्स आहे का, हेही विचारले जाणार आहे.

जनगणनेतील 40 प्रश्न कोणते?

व्यक्तीचे नाव काय आहे?
कुटुंबप्रमुखाशी व्यक्तीचे नाते काय आहे?
व्यक्तीचे लिंग काय आहे?
जन्मतारीख आणि पूर्ण वय किती आहे?
सध्याची वैवाहिक स्थिती काय आहे?
विवाहाच्या वेळी वय किती होते?
पती किंवा पत्नीचे नाव काय आहे?
व्यक्तीने घोषित केलेले राष्ट्रीयत्व कोणते?
व्यक्तीचा धर्म कोणता?
व्यक्ती SC किंवा ST प्रवर्गातील आहे का? असल्यास जात कोणती?
वडिलांची माहिती काय आहे?
आईची माहिती काय आहे?
व्यक्तीला कोणत्याही प्रकारचे दिव्यांगत्व आहे का?
मातृभाषा कोणती आणि इतर कोणत्या भाषा येतात?
साक्षरता आणि डिजिटल साक्षरतेची स्थिती काय आहे?
व्यक्ती कोणत्याही शैक्षणिक संस्थेत शिकत आहे का?
सर्वोच्च शैक्षणिक पात्रता आणि शाखा/विषय कोणता?
मागील वर्षात व्यक्तीने काही काळ काम केले आहे का?
आर्थिक गतिविधीची श्रेणी कोणती?
व्यवसाय किंवा पेशा कोणता?
कोणत्या उद्योग, व्यापार किंवा सेवेशी संबंधित आहे?
कामगार म्हणून कोणती श्रेणी आहे?
गैर-कामगाराची गैर-आर्थिक गतिविधी कोणती?
कामाच्या शोधात आहे किंवा कामासाठी उपलब्ध आहे का?
कामाच्या ठिकाणी जाण्यासाठी कोणते वाहतुकीचे साधन वापरले जाते?
जन्मस्थान कोणते?
मागील निवासस्थान कोणते होते?
स्थलांतराचे कारण काय?
मागील स्थलांतरानंतर सध्याच्या ठिकाणी किती काळापासून राहत आहे?
कायमस्वरूपी निवासी पत्ता कोणता?
सध्या विवाहित, विधवा, घटस्फोटित किंवा विभक्त महिलेची जिवंत मुले किती आहेत?
आतापर्यंत जिवंत जन्मलेल्या मुलांची एकूण संख्या किती?
मागील एका वर्षात किती जिवंत मुलांना जन्म दिला?
कोविड-19 ची लस कुठे घेतली?
एकूण किती बँक खाती आहेत?
मोबाइल क्रमांक काय आहे?
आधार क्रमांक काय आहे?
मतदार ओळखपत्र क्रमांक काय आहे?
भारतीय पासपोर्ट असल्यास पासपोर्ट क्रमांक काय आहे?
ड्रायव्हिंग लायसन्स आहे का?

जनगणना कायद्यानुसार माहिती संकलित केली जाणार

जनगणना अधिनियम, 1948 मधील तरतुदींनुसार जनगणना अधिकारी नागरिकांकडून ही माहिती गोळा करणार आहेत. जनगणना प्रक्रिया डिजिटल पद्धतीने पार पाडण्याची तयारी करण्यात आली आहे.

जनगणनेच्या पहिल्या टप्प्यात हाउस लिस्टिंग आणि हाउसिंग सेंससची प्रक्रिया 30 सप्टेंबरपर्यंत सुरू राहणार आहे. या टप्प्यात देशभरातील घरे, इमारती आणि कुटुंबांची माहिती संकलित करून पुढील लोकसंख्या गणनेसाठी आधार तयार केला जात आहे. हाउस लिस्टिंगदरम्यान प्रत्येक घराला भेट देऊन 33 प्रश्न विचारले जात आहेत. यामध्ये घरातील मूलभूत सुविधा, कुटुंबप्रमुखाचे नाव आणि लिंग, घराच्या मालकीची स्थिती आदींचा समावेश आहे.

2021 ची जनगणना कोविडमुळे पुढे ढकलली

दर दहा वर्षांनी होणारी जनगणना 2021 मध्ये होणे अपेक्षित होते. मात्र, कोविड-19 महामारीमुळे ती पुढे ढकलण्यात आली. आता केंद्र सरकारने जनगणना 2027 साठी 11,718 कोटी रुपयांच्या अर्थसंकल्पाला मंजुरी दिली आहे. डिजिटल पद्धतीने होणाऱ्या या जनगणनेत जात, रोजगार, शिक्षण, स्थलांतरापासून बँक खाती आणि ओळखपत्रांपर्यंत विविध प्रकारची माहिती नोंदवली जाणार असल्याने ही जनगणना महत्त्वाची ठरणार आहे.