होर्मुझची सामुद्रधुनी खरोखरच उघडणार आहे का? इराणच्या या अचानक प्रस्तावामुळे जगभरात खळबळ उडाली आहे.

आता इराण आणि अमेरिका यांच्यातील तणाव कमी करण्यासाठी राजनैतिक प्रयत्न वेगाने सुरू झाले आहेत. संयुक्त राष्ट्र महासभेदरम्यान इराणने कतारच्या माध्यमातून अमेरिकेसमोर एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रस्ताव मांडला आहे. या नव्या प्रस्तावात सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाची 'स्ट्रेट ऑफ होर्मुझ' अवघ्या सात दिवसांत पुन्हा सुरू करून हे धोकादायक युद्ध पूर्णपणे थांबवण्याचे सांगण्यात आले आहे. मात्र, दुसरीकडे इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेजेश्कियान यांनी अमेरिकेसोबतच्या संबंधांबाबत स्पष्ट 'लक्ष्मण रेखा' ओढली आहे. अमेरिकेच्या सततच्या हल्ले आणि फसवणुकीमुळे इराणचा आता अमेरिकेवर भरवसा राहिलेला नाही, असे त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे. इराण अमेरिका आणि इस्रायलच्या कोणत्याही प्रकारच्या दबावाचा प्रतिकार करत राहील, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

ट्रम्प यांनी प्रस्ताव नाकारला आणि टप्प्याटप्प्याने काय योजना आहे?

'वॉल स्ट्रीट जर्नल'च्या वृत्तानुसार, अमेरिकेचे नवनिर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी या कराराचा प्रस्ताव फेटाळला आहे. तथापि, 'रॉयटर्स' या प्रतिष्ठित वृत्तसंस्थेने आपल्या एका वृत्तात दावा केला आहे की, दोन्ही देशांचे अधिकारी अजूनही टप्प्याटप्प्याने (चरण-दर-चरण) योजनेवर गंभीरपणे चर्चा करत आहेत. जहाजांची हालचाल पुन्हा सुरू करणे आणि अमेरिकेने घातलेली नाकेबंदी हटवणे हा या योजनेचा उद्देश आहे. या कराराच्या बदल्यात इराणला त्याच्या परदेशी बँकांमध्ये जप्त केलेले (गोठवलेले) अब्जावधी डॉलर्स परत मिळू शकतात.

दरम्यान, मध्य पूर्व प्रदेशातील परिस्थिती अत्यंत गुंतागुंतीची आहे. लाल समुद्रात हुथी बंडखोरांच्या हल्ल्यांना तोंड देण्यासाठी सौदी अरेबिया, तुर्की आणि पाकिस्तान यांच्यात आपत्कालीन लष्करी चर्चेची फेरी सुरू आहे. अशा संवेदनशील काळात एकीकडे इराण हौथी बंडखोरांपासून स्वतःला वेगळे करण्याचा प्रयत्न करत आहे, तर दुसरीकडे होर्मुझच्या सामुद्रधुनीच्या महत्त्वाच्या मुद्द्यावर सौदी अरेबियाशी थेट चर्चाही करत आहे.

7 दिवसात होर्मुझ उघडण्यासाठी इराणच्या अटी काय आहेत?

इराणचे परराष्ट्र मंत्री अब्बास अराघची यांनी या प्रकरणी मोठे विधान केले असून, इराणने कतारच्या माध्यमातून अमेरिकेला सात दिवसांची ठोस आणि निर्दोष योजना सादर केली आहे. जर अमेरिकेने आवश्यक अटी मान्य केल्या तर होर्मुझची सामुद्रधुनी पुन्हा उघडली जाऊ शकते आणि जहाजांची सामान्य हालचाल अवघ्या सात दिवसांत पूर्णपणे पूर्ववत होऊ शकते. आता यावर अंतिम निर्णय अमेरिकेला घ्यायचा आहे. इराण कोणत्याही प्रकारचा दबाव, धमक्या किंवा धमकावण्याचा प्रयत्न कधीही स्वीकारणार नाही आणि दबावाखाली आपल्या सार्वभौम हक्कांशी कधीही तडजोड करणार नाही, असा इशारा अराघची यांनी दिला.

अब्बास अरघची पुढे म्हणाले की जर अमेरिकन बाजू करारावर पोहोचण्यासाठी आणि होर्मुझची सामुद्रधुनी उघडण्यासाठी खरोखर गंभीर असेल तर सर्वकाही आधीच तयार आहे. याआधीही इराणने संकेत दिले होते की, जर अमेरिकेने त्यांच्या काही अटी मान्य केल्या तर तो केवळ होर्मुझची सामुद्रधुनी उघडणार नाही तर सात दिवसांच्या आत वादग्रस्त आण्विक कार्यक्रमाबाबत पुन्हा चर्चा सुरू करू शकतो.

मसूद पेझेश्कियान यांनी अमेरिकेला कडक इशारा दिला

अल जझीराला दिलेल्या मुलाखतीत इराणचे अध्यक्ष मसूद पेझेश्कियान यांनी खुलासा केला की, सध्या कतार आणि पाकिस्तान हे दोन्ही देश इराण आणि अमेरिका यांच्यात मध्यस्थीची भूमिका बजावत आहेत आणि तेहरानचा संदेश थेट वॉशिंग्टनपर्यंत पोहोचवत आहेत. ते म्हणाले की हे संपूर्ण संभाषण दोन्ही देशांदरम्यान आधीच स्वाक्षरी केलेल्या जुन्या सामंजस्य करारावर आधारित आहे. इराणचे राष्ट्राध्यक्ष म्हणाले की, अमेरिकेने यावर आपली भूमिका पूर्णपणे स्पष्ट केली पाहिजे. इराण अमेरिका आणि इस्रायलच्या कोणत्याही दबावापुढे झुकणार नाही, यावर पेजेश्कियान यांनी भर दिला. आर्थिक निर्बंधांद्वारे इराणी जनतेचे कंबरडे मोडू पाहणाऱ्यांचे आकलन पूर्णपणे चुकीचे असल्याचे ते म्हणाले.

अमेरिका आणि इस्रायल इराणला स्वावलंबी होण्यापासून रोखत असल्याचा गंभीर आरोप करताना ते म्हणाले की या सर्व अडथळ्यांना न जुमानता तेहरान आपल्या लोकांच्या विकास आणि सक्षमीकरणासाठी गुंतवणूक करत राहील. इराणच्या जनतेने नेहमीच अमेरिकन आणि इस्रायली हल्ल्यांचा जोरदार प्रतिकार केला आहे आणि भविष्यातही ते पूर्ण ताकदीने करत राहतील, असे ते म्हणाले. तेहरानने प्रस्तावित केलेल्या सात दिवसांच्या युद्धबंदीबाबत सुरू असलेले राजनैतिक प्रयत्न ठप्प झाल्याचे दिसत असतानाच त्यांचे हे धारदार वक्तव्य आले आहे.