पडद्याआडून – चाळीस वर्षांनंतरही ‘सविता’ची दहशत कायम!

— पराग खोत

मराठी रंगभूमीवर काही नाटकं अशी असतात की, त्यांचं पुनरागमन ही केवळ जुन्या आठवणींना उजाळा देणारी घटना नसते, तर नव्या पिढीला एका अभिजात कलाकृतीची ओळख करून देणारा सांस्कृतिक सोहळा ठरतो. ‘सविता दामोदर परांजपे’ असे हे नाटक आहे.

१९८५ साली शेखर ताम्हाणे यांनी लिहिलेलं आणि राजन ताम्हाणे यांनी दिग्दर्शित केलेलं हे मनोवैज्ञानिक थरारनाट्य तेव्हा रीमा लागू यांच्या अफलातून अभिनयामुळे अक्षरशः घराघरांत पोहोचलं होतं. रीमा लागू यांनी साकारलेली ‘कुसुम-सविता’ ही भूमिका आजही मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात अजरामर मानली जाते.

आता तब्बल चाळीस वर्षांनंतर हे नाटक पुन्हा रंगभूमीवर दाखल झाले आहे. विशेष म्हणजे काळ बदलला, प्रेक्षकांची अभिरुची बदलली, तंत्रज्ञान बदलले; तरी या नाटकाचा थरार, उत्कंठा आणि मानसिक गुंतागुंत आजही तितक्याच प्रभावीपणे प्रेक्षकांना खिळवून ठेवते.

कथा

कथा वरकरणी साधी वाटते. वसईत राहणारं शरद आणि कुसुम अभ्यंकर हे सुशिक्षित दांपत्य. अपत्यसुख नसल्याची सल आणि त्यातच कुसुमला होणाऱ्या असह्य पोटदुखीच्या झटक्यांनी तिचं आयुष्य विस्कळीत झालेलं असतं. अनेक वैद्यकीय उपचार करूनही तिच्या प्रकृतीत कोणतीही सुधारणा होत नाही. कौटुंबिक डॉक्टर डॉ. मलिक यांनाही या आजाराचे नेमके निदान करता येत नाही.

विज्ञान हतबल होत असतानाच कथेत प्रवेश होतो अशोकाचा. संशोधक, हस्तरेखा अभ्यासक आणि मानवी मनाच्या गूढ कोपऱ्यांचा वेध घेणारा हा तरुण, कुसुममध्ये दडलेल्या ‘सविता’चा शोध लावतो आणि इथून पुढे सुरू होतो प्रेक्षकांच्या मनाचा खेळ.

कुसुमच्या आजारामागे केवळ वैद्यकीय कारण नसून तिच्या व्यक्तिमत्त्वात काही गूढ दडले असल्याचा अशोकला संशय येतो आणि त्यातून उलगडत जाते ‘सविता’ची रहस्यमय उपस्थिती. ही सविता नेमकी कोण? तिचा शरदच्या भूतकाळाशी काय संबंध? कुसुमच्या व्यक्तिमत्त्वात तिचा प्रवेश का होतो? या प्रश्नांची उत्तरे शोधत नाटक उत्कंठेच्या शिखराकडे झेपावते.

आजच्या काळात मानसशास्त्राविषयीची माहिती आणि समज वाढली असली तरी या नाटकाची पकड सैल होत नाही. उलट विज्ञान आणि मानवी मन यांच्या संघर्षाकडे पाहण्याचा नवा दृष्टिकोन मिळतो. अर्थात, सविताच्या अस्तित्वामागील काही संकल्पना पूर्णपणे तर्कसंगत वाटत नाहीत. शेवटाकडे येणाऱ्या काही घटना वास्तवापेक्षा नाट्यमय अधिक भासतात. पण एकदा त्या मान्य केल्या की प्रत्येक वेळी तर्काचा न्यायालयीन पुरावा लागत नाही; भावनिक आणि नाट्यमय सत्य अधिक प्रभावी ठरतं. ‘सविता दामोदर परांजपे’ याच बळावर उभी आहे.

लेखन व दिग्दर्शन

लेखक शेखर ताम्हाणे यांनी नाटक लिहिताना सर्व शक्यतांचा नीट अभ्यास केला आहे, तसेच त्यात नाट्यमयता आणण्यासाठी काही कलात्मक स्वातंत्र्य घेतले आहे. राजन ताम्हाणे यांनी मूळ नाटकाचा आत्मा अजिबात ढळू दिलेला नाही. थरार निर्माण करण्यासाठी आरडाओरडा, अंधार किंवा कृत्रिम धक्क्यांचा आधार न घेता त्यांनी प्रसंगांच्या लयीतून भीती उभी केली आहे. म्हणूनच अनेक दृश्यांत प्रेक्षागृहात पसरलेली शांतता हीच या नाटकाची खरी दाद ठरते.

अभिनय व इतर बाजू

कुसुम आणि सविता या दोन टोकाच्या व्यक्तिमत्त्वांचा प्रवास मयूरी देशमुख यांनी विलक्षण ताकदीने उभा केला आहे. एका क्षणी वेदनांनी विव्हळणारी, हतबल कुसुम आणि दुसऱ्याच क्षणी नजरेतून, आवाजातून आणि देहबोलीतून अंगावर काटा आणणारी सविता — हा बदल त्या इतक्या सहज घडवतात की, प्रेक्षक नकळत त्या प्रवाहात वाहत जातो. ही भूमिका सांभाळताना रीमा लागू यांच्या अजरामर अभिनयाची आठवण अपरिहार्यपणे येते; पण मयूरी देशमुख त्याची नक्कल करत नाहीत, तर स्वतःचा स्वतंत्र ठसा उमटवतात.

आस्ताद काळे यांनी शरदच्या मनातील अपराधीपणा, गोंधळ आणि असहाय्यता संयत अभिनयातून व्यक्त केली आहे. संग्राम समेळ यांचा अशोक हा नाटकाचा विचार करणारा चेहरा ठरतो. विज्ञानाच्या चौकटीबाहेर जाऊन सत्याचा शोध घेणारा त्यांचा अभ्यासू तरुण विश्वासार्ह वाटतो. राजन ताम्हाणे यांचा डॉ. मलिक विज्ञानवादी भूमिकेचा प्रतिनिधी म्हणून प्रभावी ठरतो. ऋचा मोडक यांची नीता अल्प भूमिकेत लक्ष वेधते. मात्र अय्यंगार हे पात्र आजही नाटकातील सर्वांत कमकुवत दुवा वाटतो. त्याचं अस्तित्व कथानकाला फारसं काही देत नाही.

संदेश बेंद्रे यांचं वास्तवदर्शी नेपथ्य, शीतल तळपदे यांची वातावरणनिर्मिती करणारी प्रकाशयोजना आणि निनाद म्हैसाळकर यांचं प्रसंगानुरूप पार्श्वसंगीत या नाटकाच्या थराराला मोठी साथ देतात. वेशभूषा आणि रंगभूषाही पात्रांना साजेशी आहे.

निष्कर्ष

एक गोष्ट मात्र या पुनरुज्जीवित प्रयोगानं पुन्हा सिद्ध केली आहे — चांगल्या नाटकाला काळाची मर्यादा नसते. विषय, लेखन आणि अभिनय यांचा पाया भक्कम असेल तर चार दशकांनंतरही प्रेक्षक तितक्याच उत्कंठेने त्याचा पाठपुरावा करतात. मात्र इतर सगळ्याच पुनरुज्जीवित नाटकांप्रमाणेच मूळ नाटकातील कलाकारांसोबत होणारी नव्यांची तुलना ही टाळता येत नाही आणि ती नाटकाला बाधक ठरू शकते.

‘सविता दामोदर परांजपे’ हे केवळ जुन्या वैभवाचं पुनरागमन नाही; तर मराठी रंगभूमीच्या अभिजात परंपरेचा नव्या पिढीसमोर झालेला प्रभावी पुनर्परिचय आहे. थरार आवडणाऱ्या प्रत्येक रसिकाने हा प्रयोग अनुभवावाच.

• लेखक: शेखर ताम्हाणे

• दिग्दर्शक: राजन ताम्हाणे

• कलाकार: मयूरी देशमुख, आस्ताद काळे, संग्राम समेळ, ऋचा मोडक, सचिन शिर्के आणि राजन ताम्हाणे

• बॅकस्टेज: संदेश बेंद्रे

• प्रकाश: शीतल तळपदे

• संगीत: निनाद म्हैसाळकर

• एकसमान चैत्राली डोंगरे

• निर्माते: निरंजन ताम्हाणे, मैत्रेय रिसबूड, आलाप मोहिले

• सूत्रधार: श्रीकांत तटकरे

• छायाचित्र सौजन्य: संजय पेठे