आता 10 आणि 20 रुपयांच्या प्लास्टिक नोटा येणार? RBI चा मोठा निर्णय; एटीएम मशीनमध्ये बदल करण्याची गरज नाही! – TMarathiNews

By Marathi On Oct 31, 2026

नवी दिल्ली : भारतीय चलन व्यवस्थेत महत्त्वपूर्ण बदल होण्याची शक्यता आहे. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) कडून आता 10 आणि 20 रुपयांच्या पॉलिमर म्हणजेच प्लास्टिक नोटांच्या प्रायोगिक प्रकल्पाची तयारी सुरू आहे. या नोटांचा आकार सध्या चलनात असलेल्या 10 आणि 20 रुपयांच्या कागदी नोटांइतकाच ठेवण्याचे नियोजन आहे. त्यामुळे एटीएम मशीनच्या आकारात किंवा नोटा हाताळणाऱ्या यंत्रणेत मोठे बदल करण्याची आवश्यकता भासणार नाही. मनीकंट्रोलच्या ३० ऑक्टोबर रोजीच्या वृत्तानुसार, या प्रकल्पाची सुरुवात 1 एप्रिल 2027 पासून होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.

प्रत्येकी 100 कोटी नोटांची चाचणी

केंद्र सरकारने आरबीआयच्या 10 आणि 20 रुपयांच्या पॉलिमर नोटांच्या प्रायोगिक चाचणीच्या प्रस्तावाला मंजुरी दिली आहे. या योजनेअंतर्गत 10 रुपयांच्या एक अब्ज (100 कोटी) आणि 20 रुपयांच्या एक अब्ज (100 कोटी) अशा एकूण 200 कोटी नोटांची चाचणी केली जाणार आहे.

या नोटा भारतीय हवामान, दैनंदिन वापर, टिकाऊपणा आणि चलन व्यवस्थेतील पायाभूत सुविधांशी कितपत जुळवून घेतात, याचा अभ्यास केला जाणार आहे. चाचणी यशस्वी झाल्यानंतरच मोठ्या प्रमाणावर पॉलिमर नोटा चलनात आणण्याबाबत अंतिम निर्णय घेतला जाईल.

एटीएम मशीनमध्ये बदल करण्याची गरज नाही

पॉलिमर नोटांचा आकार सध्याच्या कागदी नोटांप्रमाणेच ठेवण्याचा निर्णय महत्त्वाचा मानला जात आहे. नोटांचा आकार बदलल्यास एटीएममधील नोटा ठेवण्याच्या कॅसेट, सेन्सर आणि नोटा मोजण्याच्या यंत्रणेत बदल करावे लागू शकतात. त्यासाठी बँकांना मोठा आर्थिक खर्च करावा लागतो.

मात्र, सध्याच्या नोटांइतकाच आकार कायम ठेवल्यास हा अतिरिक्त खर्च टाळण्यास मदत होणार आहे. तसेच नव्या नोटांचा वापर विद्यमान एटीएममध्ये करता येण्याची शक्यता आहे.

पॉलिमर नोटा तयार करण्यासाठी सहा कंपन्यांची बोली

या नोटांच्या निर्मितीची प्रक्रिया आरबीआयची उपकंपनी भारतीय रिझर्व्ह बँक नोट मुद्रण प्रायव्हेट लिमिटेड (BRBNMPL) यांच्यामार्फत केली जात आहे. या प्रकल्पासाठी आतापर्यंत सहा कंपन्यांनी बोली सादर केल्याचे मनीकंट्रोलच्या वृत्तात म्हटले आहे.

यामध्ये भारतातील पॉलिमर क्षेत्रातील कंपनी यूफ्लेक्सचा (UFlex) समावेश आहे. या कंपनीने अमेरिकेतील स्पेक्ट्रा सिस्टीम्ससोबत भागीदारी करून बोली सादर केली आहे.

68 हजार रीम विशेष साहित्याची आवश्यकता

पॉलिमर नोटांच्या निर्मितीसाठी आरबीआयला एकूण 68 हजार रीम BOPP (Biaxially Oriented Polypropylene) साहित्याची आवश्यकता आहे. त्याचे विभाजन पुढीलप्रमाणे करण्यात आले आहे.

10 रुपयांच्या नोटांसाठी – 34 हजार रीम
20 रुपयांच्या नोटांसाठी – 34 हजार रीम

या साहित्यावर विशेष प्रकारचे कोटिंग केले जाणार आहे. त्यामुळे नोटांची छपाई अधिक चांगल्या दर्जाची होईल आणि शाई पृष्ठभागावर व्यवस्थित चिकटून राहील. तसेच या साहित्यामध्ये प्राण्यांच्या चरबीचा किंवा त्यापासून मिळणाऱ्या DNA चा वापर नसावा, अशी अट निविदेत ठेवण्यात आली आहे.

कागदी नोटांपेक्षा दोन ते चार पट अधिक टिकाऊ

आरबीआयचे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी ऑगस्ट 2026 मध्ये पॉलिमर नोटांच्या टिकाऊपणाबाबत माहिती दिली होती. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, पॉलिमर नोटा पारंपरिक कागदी नोटांच्या तुलनेत दोन ते चार पट अधिक काळ टिकू शकतात.

विशेषतः 10 आणि 20 रुपयांच्या नोटांचा वापर मोठ्या प्रमाणात होत असल्याने त्या लवकर खराब होतात. अशा नोटा वारंवार छापण्याची आणि बदलण्याची गरज कमी करणे हा पॉलिमर नोटांच्या प्रयोगामागील प्रमुख उद्देश आहे.

ऑस्ट्रेलियाने 1988 मध्ये सुरू केला होता वापर

जगातील अनेक देशांमध्ये पॉलिमर नोटांचा वापर केला जातो. ऑस्ट्रेलियाने 1988 मध्ये सर्वप्रथम पॉलिमर नोटा चलनात आणल्या. त्यानंतर ब्रिटन, कॅनडा, न्यूझीलंड आणि सिंगापूरसह अनेक देशांनी या तंत्रज्ञानाचा स्वीकार केला.

भारतामध्येही यापूर्वी प्लास्टिक नोटांच्या चाचणीचा विचार करण्यात आला होता. मात्र, आता नव्याने प्रायोगिक प्रकल्प हाती घेण्यात येत आहे.

कागदी नोटा बंद होणार का?

पॉलिमर नोटा चलनात आल्या तरी सध्याच्या कागदी नोटा बंद होणार नाहीत. केंद्र सरकारने स्पष्ट केले आहे की, पॉलिमर नोटा या कागदी नोटांसोबतच चलनात राहतील. सध्या संपूर्ण कागदी चलन बदलण्याचा कोणताही प्रस्ताव नाही.

त्यामुळे 10 आणि 20 रुपयांच्या प्लास्टिक नोटांचा प्रयोग यशस्वी झाल्यास भविष्यात भारतीय चलन व्यवस्थेत महत्त्वपूर्ण बदल घडू शकतो. मात्र, प्रत्यक्ष वापर आणि व्यापक वितरणाचा निर्णय चाचणीच्या निष्कर्षांवर अवलंबून असेल.