पिनाका रॉकेटची स्ट्राइक रेंज 300 किमीपर्यंत वाढणार आहे.

पाकिस्तानच्या दूरवरच्या सैन्यतळांनाही लक्ष्य करू शकणार

वृत्तसंस्था, नवी दिल्ली

भारताच्या स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानाला अधिक बळ देण्याच्या दृष्टीने पिनाका रॉकेट प्रणालीच्या मारक क्षमतेत वाढ करण्याच्या योजनांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या प्रणालीची क्षमता 120 किलोमीटरवरून 300 किलोमीटरपर्यंत नेण्याच्या प्रस्तावामुळे भारतीय लष्कराच्या दीर्घ पल्ल्याच्या मारा करण्याच्या क्षमतेत मोठी वाढ होण्याची अपेक्षा आहे.

पिनाका ही संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था अर्थात डीआरडीओने विकसित केलेली स्वदेशी मल्टिपल बॅरल रॉकेट लॉन्चर प्रणाली आहे. या प्रणालीच्या माध्यमातून कमी वेळेत अनेक रॉकेट्स डागता येतात. शत्रूच्या लष्करी तळांवर, तोफखाना तळांवर आणि इतर महत्त्वाच्या लक्ष्यांवर एकाच वेळी मारा करण्यासाठी या प्रणालीचा उपयोग होतो.

पिनाका प्रणालीचे वैशिष्ट्या म्हणजे तिची गतिशीलता आणि कमी वेळेत मोठ्या प्रमाणात मारा करण्याची क्षमता. रॉकेट डागल्यानंतर प्रक्षेपक वाहन दुसऱ्या ठिकाणी हलवता येत असल्याने त्याची सुरक्षितता वाढवण्यास मदत होते. आधुनिक युद्धात वेगवान प्रतिसाद आणि अचूक लक्ष्यभेदन यांना महत्त्व असल्यामुळे अशा प्रणालींची भूमिका वाढत आहे.

120 किलोमीटर पल्ल्याच्या रॉकेटची यशस्वी चाचणी

पिनाका लॉन्ग रेंज गाइडेड रॉकेट अर्थात एलआरजीआर-120 ची पहिली यशस्वी उ•ाण चाचणी 29 डिसेंबर 2025 रोजी ओडिशातील चांदीपूर येथील एकात्मकि चाचणी केंद्रात घेण्यात आली. या चाचणीदरम्यान रॉकेटने 120 किलोमीटरचा निर्धारित पल्ला गाठला आणि नियोजित लक्ष्यावर अचूक मारा केला. त्यानंतर 8 जुलै 2026 रोजी याच प्रकारच्या रॉकेटची 60 किलोमीटरच्या निर्धारित किमान पल्ल्यावर चाचणी घेण्यात आली. या चाचणीतही रॉकेटने नियोजित मार्गाचे अनुसरण करत लक्ष्य अचूकपणे भेदले. या यशामुळे वेगवेगळ्या पल्ल्यांच्या पिनाका रॉकेटसाठी एकाच प्रक्षेपक प्रणालीचा वापर करण्याच्या क्षमतेला महत्त्व प्राप्त झाले.

300 किलोमीटर पल्ल्याचे उद्दिष्ट का महत्त्वाचे?

पिनाका प्रणालीचा पल्ला 300 किलोमीटरपर्यंत वाढवण्यात यश आल्यास भारतीय लष्कराला अधिक दूरवरच्या लक्ष्यांवर मारा करण्याचा पर्याय उपलब्ध होऊ शकतो. अशा क्षमतेमुळे सीमेजवळील भागांपुरते मर्यादित न राहता शत्रूच्या प्रदेशातील दूरवरच्या महत्त्वाच्या लष्करी लक्ष्यांपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता वाढू शकते. पाकिस्तानच्या संदर्भात विचार केला असता, अशा प्रकारची दीर्घ पल्ल्याची शस्त्रप्रणाली कार्यान्वित झाल्यास काही दूरवरच्या लष्करी ठिकाणांवरील संभाव्य धोक्मयाचे गणित बदलू शकते. मात्र, कोणते विशिष्ट क्षेत्र लक्ष्याच्या टप्प्यात येईल हे प्रक्षेपणाचे ठिकाण, प्रत्यक्ष पल्ला, भौगोलिक परिस्थिती आणि संबंधित शस्त्राच्या कार्यक्षमतेवर अवलंबून असेल.

मार्गदर्शित रॉकेटमुळे अचूकतेला महत्त्व

पिनाका एलआरजीआर ही मार्गदर्शित रॉकेटची आवृत्ती आहे. पारंपरिक रॉकेटच्या तुलनेत मार्गदर्शन तंत्रज्ञानामुळे निर्धारित मार्गाचे अनुसरण करणे आणि लक्ष्यापर्यंत अधिक अचूकपणे पोहोचणे शक्मय होते. प्रत्यक्ष अचूकता मात्र चाचणीतील निष्कर्ष, रॉकेटची रचना आणि कार्यान्वति प्रणालीच्या क्षमतेवर अवलंबून असते. डीआरडीओच्या विविध प्रयोगशाळांनी या प्रणालीच्या विकासात सहभाग घेतला आहे. पुण्यातील आर्मामेंट रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट एस्टॅब्लशिमेंट आणि हायएनर्जी मटेरियल्स रिसर्च लॅबोरेटरी या संस्थांसह हैदराबादमधील संबंधित संरक्षण संशोधन संस्थांचे योगदान आहे.

स्वदेशी संरक्षण उत्पादनाला चालना

भारताने गेल्या काही वर्षांत स्वदेशी शस्त्रनिर्मिती आणि संरक्षण क्षेत्रातील तांत्रिक स्वावलंबनावर भर दिला आहे. पिनाका ही या प्रयत्नांतील महत्त्वाची प्रणाली मानली जाते. तिच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्यांच्या विकासामुळे भारतीय लष्कराला विविध कार्यात्मक गरजांनुसार पर्याय उपलब्ध होऊ शकतात. दीर्घ पल्ल्याच्या रॉकेट प्रणालींच्या विकासामुळे परदेशी शस्त्रप्रणालींवरील अवलंबित्व कमी करणे, देशांतर्गत संरक्षण उद्योगाला चालना देणे आणि संशोधन क्षेत्रातील क्षमता वाढवणे यांसारखे फायदे अपेक्षित आहेत.