मध्यपूर्वेतील होर्मुझ सामुद्रधुनीबाबत वाढत्या तणावादरम्यान आता एक नवीन प्रकरण समोर आले आहे, ज्याने जगाचे लक्ष वेधले आहे. अमेरिका इराणशी जोडलेल्या सागरी मार्गांवर दबाव वाढवत असतानाच आता मलाक्का सामुद्रधुनी या आणखी एका महत्त्वाच्या सागरी मार्गावरही त्याची नजर आहे. नुकताच अमेरिका आणि इंडोनेशिया यांच्यात नवीन संरक्षण करार झाला आहे. या करारानुसार आता अमेरिकन लष्करी विमाने इंडोनेशियाच्या हवाई क्षेत्राचा अधिक वापर करू शकतील. अधिकृतपणे याचे वर्णन संरक्षण सहकार्य वाढते असे केले जाते, परंतु यामुळे मलाक्का सामुद्रधुनीत अमेरिकेचा प्रवेश आणखी मजबूत होऊ शकतो.
मलाक्काची सामुद्रधुनी हा एक अतिशय महत्त्वाचा सागरी मार्ग आहे, जो हिंदी महासागराला पूर्व आशियाशी जोडतो. जगाच्या व्यापाराचा मोठा भाग याच मार्गावरून जातो. येथून केवळ तेलच नाही तर इलेक्ट्रॉनिक वस्तू, मशीन आणि इतर अनेक जीवनावश्यक वस्तू एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचवल्या जातात.
त्या तुलनेत होर्मुझची सामुद्रधुनी तेलासाठी अधिक महत्त्वाची आहे, तर मलाक्का सामुद्रधुनी संपूर्ण व्यापारासाठी प्रमुख जीवनरेखा म्हणून काम करते. विशेषत: चीनसारख्या देशांसाठी हा मार्ग महत्त्वाचा आहे, कारण त्यांच्या ऊर्जेच्या गरजांचा मोठा भाग याच मार्गाने येतो. या कारणास्तव चीन देखील याकडे आपली कमजोरी म्हणून पाहतो, ज्याला मलाक्का डिलेमा म्हणतात. अमेरिका या मार्गावर थेट अवलंबून नसली तरी त्याकडे धोरणात्मक दृष्टिकोनातून पाहते. हा मार्ग अनेक ठिकाणी अतिशय अरुंद आहे, त्यामुळे तणावाच्या किंवा युद्धाच्या कोणत्याही परिस्थितीत त्यावर नियंत्रण ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरू शकते.
या संपूर्ण प्रकरणात भारताची भूमिकाही महत्त्वाची आहे. मलाक्काच्या सामुद्रधुनीजवळ अंदमान आणि निकोबार बेटे आहेत, ज्यामुळे भारताला या भागावर लक्ष ठेवणे सोपे जाते. येथे स्थित लष्करी तळ, विशेषतः कॅम्पबेल बे एअर स्टेशन, सागरी क्रियाकलापांवर लक्ष ठेवण्यास मदत करतात. भारत हळूहळू या प्रदेशात आपली ताकद वाढवत आहे. नवीन पायाभूत सुविधा आणि लष्करी सुविधांद्वारे ते आपले अस्तित्व मजबूत करत आहे. अशा स्थितीत चीनच्या प्रभावाचा समतोल साधण्यासाठी भविष्यात या क्षेत्रात अमेरिका आणि भारत यांच्यातील सहकार्य वाढू शकते.
मलाक्का सामुद्रधुनीत आपले वर्चस्व वाढवणे अमेरिकेला सोपे जाणार नाही. इंडोनेशिया, मलेशिया आणि सिंगापूर संयुक्तपणे या मार्गाचे व्यवस्थापन करतात आणि त्यांच्या सीमा आणि अधिकार या देशांसाठी खूप महत्वाचे आहेत. सिंगापूरला या प्रदेशात विशेष महत्त्व आहे, कारण तेथील बंदर आणि सागरी सेवा जगात खूप पुढे आहेत. त्याची अर्थव्यवस्थाही मुख्यत्वे सागरी व्यापारावर अवलंबून आहे, त्यामुळे येथे स्थिरता राखणे त्याच्यासाठी महत्त्वाचे आहे. अलीकडच्या काळात, सागरी मार्गांवरील शुल्क आणि निर्बंधांबाबतही वादविवाद वाढले आहेत, ज्यामुळे दक्षिण-पूर्व आशियातील देशांमध्ये चिंता वाढली आहे. अशा स्थितीत अमेरिकेच्या या नव्या रणनीतीतून एकच नव्हे तर अनेक महत्त्वाच्या सागरी मार्गांवर एकाच वेळी आपली पकड मजबूत करायची आहे.
Comments are closed.