एक पॅड विघटित व्हायला लागतात 800 वर्ष; या दोन महिलांनी काढला भन्नाट पर्याय; आज कोट्यवधींची उलाढ

मासिक पाळी स्वच्छता दिवस: दरवर्षी २८ मे रोजी साजरा होणारा मासिक पाळी स्वच्छता दिन ही सुरक्षित, परवडणारी आणि टिकाऊ मासिक पाळी आरोग्य उत्पादने उपलब्ध करून देणे हे भारताच्या सर्वात महत्त्वाच्या सार्वजनिक आरोग्य प्राधान्यांपैकी एक आहे याची आठवण आहे. मेन्स्ट्रुअल हायजीन अलायन्स ऑफ इंडियाच्या मते भारतात दरवर्षी सुमारे १२ अब्ज डिस्पोजेबल सॅनिटरी पॅड्स तयार होतात. प्रत्येक पॅडला विघटित होण्यासाठी 800 वर्षांपर्यंतचा कालावधी लागतो आणि त्यात चार शॉपिंग बॅग्सइतके प्लास्टिक असते. त्यामुळे कचराभूमी, जलस्रोत आणि त्यांच्याजवळ राहणाऱ्या समुदायांवर नकळतपणे भार पडतो.

पुन्हा वापरता येणारे पॅड्स!

या पार्श्वभूमीवर जयपूर आणि हैदराबाद येथील दोन उद्योजिका मासिक पाळीच्या स्वच्छतेच्या आरोग्य आणि पर्यावरण या दोन्ही पैलूंवर उपाययोजना करणारे उपाय तयार करत आहेत. या दोघीही ‘वॉलमार्ट वृद्धी’च्या पदवीधर आहेत, जो एक पुरवठादार विकास कार्यक्रम आहे आणि त्याने २०१९ मध्ये सुरूवात झाल्यापासून १,१५,००० हून अधिक सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योगांना (एमएसएमई) प्रशिक्षण दिले आहे. ‘सॅनिट्री’च्या सह-संस्थापिका इशू सैनी यांनी भारतीय महिलांना एक उत्तम पर्याय देण्याचा निर्धार केला आहे: पुनर्वापरयोग्य, जैवविघटनशील कापडी पॅड्स जे कचऱ्याचे चक्र पूर्णपणे संपुष्टात आणतात. सॅनिटरी उत्पादने ‘हर शक्ती सेंटर’मध्ये काम करणाऱ्या महिलांद्वारे हाताने बनवली जातात. हे केंद्र एक कामगार कल्याण उपक्रम आहे. प्रत्येक पॅड दोन वर्षांपर्यंत टिकतो आणि त्याचे पॅकेजिंग पूर्णपणे प्लास्टिकमुक्त आहे.

वर्षभरात 1 कोटींची उलाढाल

पर्यावरणाच्या दृष्टीने हे गणित खूप महत्त्वाचे आहे: सॅनिट्रीचे पॅड्स वापरायला सुरुवात करणारी एक महिला तिच्या आयुष्यभरात कचऱ्याच्या प्रवाहातून शेकडो डिस्पोजेबल पॅड्स कमी करते. याचा हजारो वापरकर्त्यांपर्यंत गुणाकार केल्यास, त्याचा परिणाम दुर्लक्ष करण्याजोगा राहत नाही. वॉलमार्ट वृद्धीमुळे मार्गदर्शन, बाजारपेठेशी जोडणी आणि सुसंघटित व्यावसायिक पाठिंबा मिळाला. त्याचे परिणाम दिसू लागले आणि सॅनिट्रीने वर्षभरात जवळपास १ कोटी रुपयांची उलाढाल केली. हा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे आणि त्याचे श्रेय इशू यांनी याच कार्यक्रमाला दिले.

ज्या पर्यावरणीय संकटामुळे इशू यांना पुनर्वापर करण्यायोग्य कापडाकडे वळण्याची प्रेरणा मिळाली त्याच संकटामुळे आणखी एका उद्योजिकेला डिस्पोजेबल नॅपकिनच्या मूळ रचनेवरच पुनर्विचार करण्यास प्रवृत्त केले.’अपना ग्रीन प्रॉडक्ट्स’च्या संस्थापक अरुणा दारा यांच्या लक्षात आले की, अनेक महिलांसाठी शाश्वततेकडे वळणे तेव्हाच शक्य होईल, जेव्हा उपाय ओळखीचा आणि परवडणारा असेल. रातोरात लोकांचे वर्तन कसे बदलावे हा त्यांचा प्रश्न नव्हता. तर डिस्पोजेबल पॅड हीच समस्या कशी राहणार नाही हा प्रश्न होता.

हे पॅड्स कसे बनवले?

प्लास्टिक सॅनिटरी नॅपकिन्सच्या धोक्यांवर एका मैत्रिणीला शोधनिबंध लिहिण्यास मदत करत असताना दारा यांच्या या समस्येची व्याप्ती किती मोठी आहे आणि त्यावर कोणताही परवडणारा उपाय उपलब्ध नाही हे आले. त्यांनी कॉर्पोरेट टेलिकॉममधील नोकरी सोडून हैदराबादमध्ये ‘अपना ग्रीन’ची स्थापना केली. त्या केळीच्या तंतूंपासून नैसर्गिकरित्या विघटित होणारे जैवविघटनशील नॅपकिन्स विकसित करतात. ते माती किंवा पाण्यात कोणतेही विषारी रसायन सोडत नाहीत. प्रति पॅड केवळ ७ ते ८ रुपये किंमत ठेवून, त्यांनी वाजवी किंमत हे त्यांच्या ध्येयाच्या केंद्रस्थानी ठेवले आहे.

दुर्बल घटकातील 300 महिलांना रोजगार

हैदराबादभर शाळांमध्ये जनजागृती मोहीम म्हणून सुरू झालेला हा उपक्रम आता पाच राज्यांमध्ये १३ उत्पादन केंद्रांसह एका मोठ्या उद्योगात विकसित झाला आहे. यात सामाजिक-आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ घटकांतील ३०० महिलांना रोजगार मिळाला असून प्रत्येक टप्प्यावर पर्यावरणीय उद्देशाचे आर्थिक संधीत रूपांतर केले जात आहे. या उपक्रमाने केंद्र सरकारचा ‘प्रज्वला चॅलेंज’ पुरस्कार जिंकला आहे. हा पुरस्कार तळागाळातील सामाजिक समस्यांवर मोठ्या प्रमाणावर काम करणाऱ्या उद्योजकांना दिला जातो. अरुणा यांनी वॉलमार्ट वृद्धीच्या माध्यमातून ई-कॉमर्स आणि पुरवठा साखळीसाठी पाठिंबा मिळवला. त्यामुळे त्यांची उत्पादने फ्लिपकार्टवर संपूर्ण भारतात उपलब्ध झाली.

इशू आणि अरुणा यांनी जे काही उभारले आहे, ते एका व्यवसायापेक्षाही खूप मोठे आहे. हे या गोष्टीचा पुरावा आहे की भारतातील मासिक पाळीच्या स्वच्छतेच्या आव्हानाला देशांतर्गत उत्तरे आहेत. ती पर्यावरणीय जबाबदारीवर आधारित आहेत, खऱ्या अर्थाने परवडणाऱ्या दरात तयार केली गेली आहेत आणि दुसऱ्या कोणीतरी कृती करण्याची वाट न पाहता पुढाकार घेणाऱ्या महिलांच्या पुढाकाराने ती उदयास आली आहेत.

मासिक पाळी स्वच्छता दिनानिमित्त त्यांच्या कथा ही एक प्रेरणा आहे की दैनंदिन आव्हानांवरील काही सर्वात अर्थपूर्ण उपाय दृढनिश्चयी महिलांद्वारे तळागाळापासून तयार केले जात आहेत. या प्रकरणी या महिलांना एक समस्या दिसली आणि त्याकडे दुर्लक्ष करण्यास नकार दिला. त्यांनी हे उपाय जयपूरमधील एका कार्यशाळेत हाताने शिवले किंवा हैदराबादमधील एका केंद्रात एकत्र जोडले आहेत.

आणखी वाचा