साय-फाय – विचार वाचणारे यंत्र

>> प्रसाद ताम्हणकर, [email protected]

माणसाच्या मनात नेमकं काय चाललं आहे, हे समजून घेण्याची उत्सुकता जुनी आहे. एखादी व्यक्ती खोटं बोलत आहे का, तिच्या मनात कोणता विचार आहे किंवा ती भविष्यात एखादा गुन्हा करेल का, हे समजू शकलं तर? आजवर हा विषय विज्ञानकथांपुरता मर्यादित वाटत होता. मात्र, AI आणि मेंदूतील संकेतांचा अभ्यास करणाऱ्या तंत्रज्ञानामुळे या कल्पनेला वैज्ञानिक आधार मिळू लागला आहे. भविष्यात मेंदूतील संकेतांचा अर्थ लावणारी यंत्रे अधिक प्रगत झाली, तर मानवी विचारांची गोपनीयता आणि गुन्हेगारी तपासाची पद्धत या दोन्ही गोष्टी बदलू शकतात.

या क्षेत्रातील महत्त्वाचं तंत्रज्ञान म्हणजे brain computer interface या प्रणालीच्या मदतीने मेंदूतील संकेत आणि संगणक यांच्यात संपर्क साधता येतो. प्रामुख्याने हालचाल करू न शकणाऱ्या व्यक्तींना संगणक वापरण्यास किंवा संवाद साधण्यास मदत करण्यासाठी यावर संशोधन सुरू आहे. 2025 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका संशोधनात चार व्यक्तींच्या मेंदूतील संकेतांचा अभ्यास करून मनातल्या मनात म्हणायची वाक्ये काही प्रमाणात ओळखण्याची शक्यता तपासण्यात आली. मात्र, याचा अर्थ यंत्राला कोणाच्याही मनातले सर्व विचार वाचता येतात, असा नाही. अशा प्रणालींची कार्यक्षमता व्यक्ती, प्रशिक्षण आणि परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

गुन्हेगारी तपासात या तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याची कल्पना आकर्षक वाटते. समजा, एखाद्या व्यक्तीवर खुनाचा आरोप आहे. तपासादरम्यान तिच्या मेंदूतील संकेतांचे विश्लेषण करून तिला घटनेविषयी काही माहिती आहे का, हे शोधण्याचा प्रयत्न केला गेला, तर तपासाला नवी दिशा मिळू शकते. परंतु एखाद्या व्यक्तीच्या मेंदूत विशिष्ट संकेत दिसले म्हणजे ती खोटं बोलत आहे किंवा तिनेच गुन्हा केला आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. भीती, तणाव, आठवणी आणि प्रश्न समजून घेण्याची पद्धत यांचाही मेंदूच्या प्रतिसादावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे brain scanning किंवा AI च्या विश्लेषणाला गुन्हा सिद्ध करणारा अंतिम पुरावा मानणे धोकादायक ठरू शकते.

यापेक्षाही गंभीर प्रश्न भविष्यात निर्माण होऊ शकतो. एखाद्या व्यक्तीच्या मनात गुन्हा करण्याचा विचार आला, पण तिने प्रत्यक्षात काहीही केले नाही, तर तिला गुन्हेगार ठरवता येईल का? रागाच्या भरात एखाद्याला इजा करण्याचा विचार मनात येणे आणि प्रत्यक्ष इजा करणे या वेगळ्या गोष्टी आहेत. विचारांवर नियंत्रण ठेवणे आणि कृतीसाठी जबाबदार धरणे यांत मूलभूत फरक आहे. केवळ यंत्राने वर्तवलेल्या अंदाजावर एखाद्याला अटक केली, तर निर्दोष व्यक्तीच्या स्वातंत्र्यावर गदा येऊ शकते. म्हणूनच अशा तंत्रज्ञानाचा न्यायव्यवस्थेतील वापर करताना वैज्ञानिक विश्वासार्हता, कायदेशीर मर्यादा आणि व्यक्तीच्या अधिकारांचा विचार करावा लागेल.

AI च्या मदतीने मेंदूतील संकेतांचा अर्थ लावण्याची क्षमता वाढत असली, तरी संपूर्ण मानवी मन वाचणारे किंवा भविष्यातील गुन्हे खात्रीने सांगणारे यंत्र आज उपलब्ध नाही. पुढील काळात हे तंत्रज्ञान अधिक विकसित झाले, तर त्याचा उपयोग उपचार आणि संवादासाठी होऊ शकतो; पण त्याच वेळी mental privacy म्हणजेच मनातील विचारांची गोपनीयता जपण्याचे आव्हानही वाढेल. विज्ञानाची प्रगती केवळ आपण काय करू शकतो यावर ठरत नाही, तर ते करताना कोणत्या मर्यादा पाळतो यावरही ठरते. कारण मनात विचार येणे हा गुन्हा नाही; त्या विचारावरून एखाद्याला दोषी ठरवणे मात्र न्याय व्यवस्थेपुढील मोठे आव्हान ठरू शकते.

भविष्यात अशा यंत्रांचा वापर वाढला, तर त्यांचा ताबा कोणाकडे असेल, हा प्रश्नही महत्त्वाचा ठरेल. सरकार, तपास यंत्रणा किंवा खासगी कंपन्यांना एखाद्याच्या मेंदूतील संकेत तपासण्याचा अधिकार किती असावा? व्यक्तीच्या संमतीशिवाय तिच्या विचारांचा अभ्यास केला गेला, तर त्याचा गैरवापर होण्याची शक्यता नाकारता येणार नाही. त्यामुळे हे तंत्रज्ञान विकसित करतानाच त्याच्या वापरासाठी स्पष्ट नियम आणि कठोर कायदेशीर संरक्षण आवश्यक ठरेल. याशिवाय, मेंदूतील संकेतांचा अर्थ लावताना यंत्राकडून चुका होऊ शकतात. त्यामुळे तंत्रज्ञानावर आंधळा विश्वास ठेवण्याऐवजी मानवी तपास, ठोस पुरावे आणि न्यायालयीन पडताळणी यांना महत्त्व द्यावे लागेल. अन्यथा गुन्हे रोखण्याच्या प्रयत्नात निरपराध व्यक्तीच संशयाच्या भोवऱ्यात अडकण्याचा धोका आहे.