>> प्रा. राधिका वाघ
सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टस् या कलेच्या विद्यापीठात सध्या भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा आलेख दर्शवणाऱया चित्र कलाकृतींचे 'स्वातंत्र्याची चित्रे’ हे विशेष प्रदर्शन सध्या सुरू आहे. त्यानिमित्त…
मुंबईच्या मध्यवर्ती भागात असलेल्या सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टस् परिसरात सध्या ‘स्वातंत्र्याची चित्रे’ हे विशेष प्रदर्शन आयोजित केलेले आहे. 1940 ते 1960 या काळातील 41 दुर्मिळ कलाकृती येथे पाहायला मिळतात.
1920 च्या दशकात जे. जे. मध्ये ‘बॉम्बे रिव्हायव्हल स्कूल’ नावाची चळवळ सुरू झाली. डीन ग्लॅडस्टोन सोलोमन यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय विषय, अजिंठा आणि मुघल शैली यांना पाश्चात्य शैक्षणिक शिस्तीची जोड देण्यात आली. बंगाल स्कूलच्या अध्यात्मापेक्षा वेगळी, पण तितकीच भारतीय अशी ही शैली होती.
या प्रदर्शनाचे वैशिष्टय़ म्हणजे स्वातंत्र्यलढय़ाचे थेट चित्रण. महात्मा गांधींच्या सत्याग्रहाचे, मुंबईतील मोर्चांचे आणि 1947 च्या स्वातंत्र्य सोहळ्याचे भावनिक चित्रण तरुण कलाकारांनी केले आहे.
प्रसिद्ध चित्रकार व्ही. एस. गायतोंडे यांचे विद्यार्थीदशेतील चित्र येथे आहे. त्यात ग्रामीण पार्श्वभूमीवर चरखा चालवणाऱया स्त्राr-पुरुषांना रंगवले आहे. जे. जे. चा समकालीन आणखी एक विद्यार्थी आणि सध्याच्या ज्येष्ठ चित्रकारांपैकी एक लक्ष्मण पै यांनी स्वत गांधींच्या आंदोलनात भाग घेऊन तुरुंगवासही भोगला होता. नंतर त्यांनी गोवा मुक्ती आंदोलनातही भाग घेतला.
1948 मध्ये गांधीजींच्या हत्येनंतर अवघ्या काही दिवसांत विनायक मासोजी यांनी त्यांना श्रद्धांजली म्हणून चित्र रंगवले. नौखाली दंगलीवर आधारित आर. एन. पाटके यांची चित्रेही येथे आहेत. या कलाकृती सांगतात की, ‘कला शिक्षण हेच स्वातंत्र्य लढय़ाचा भाग होते.’ वसाहतकालीन अकादमीने राष्ट्रवादी विचार आत्मसात केले आणि ‘भारत माता’सारखी प्रतीके निर्माण केली.
प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट गटाच्या आधीचा हा काळ भारतीय आधुनिक कलेचा पाया आहे. तांत्रिक कौशल्य आणि भारतीय ओळख यांचा सुरेख मिलाफ या चित्रांतून दिसतो.
हे प्रदर्शन का महत्त्वाचे आहे, तर हे प्रदर्शन सांगते की, कला शिक्षण हेच स्वातंत्र्य लढय़ाचा एक भाग होते. वसाहतकालीन शाळेनेही देशभक्तीचे विचार स्वीकारले. ‘भारत माता’सारखी प्रतीके याच काळात जन्माला आली. युरोपीय वास्तववाद आणि भारतीय पुनरुज्जीवन यांच्यात पूल बांधण्याचे काम ‘जेजे’ शाळेने केले. भित्तीचित्र, पुस्तकातील चित्रे, डिझाइन या क्षेत्रांचा पाया इथेच घातला गेला. 1950 नंतर जतीन दास, दिलीप रानडे यांसारख्या कलाकारांनी आपली स्वतंत्र शैली तयार केली.
यातील बरीचशी चित्रे स्वाक्षरी आणि तारीख नसलेली आहेत. त्यामुळे शांताराम जोशी, ललिता जोशी यांसारखे अनेक हुशार विद्यार्थी आजही अज्ञात आहेत.
‘स्वराजः स्वातंत्र्य जे आम्ही पाहिले, स्वातंत्र्य जे आम्ही रंगवले.’ हे प्रदर्शन आपल्याला सांगते की, तांत्रिक शिस्त सोडली नाही, पण मन मात्र भारताचे झाले. जे. जे. च्या समकालीन विद्यार्थ्यांनी आपल्या डोळ्यांनी पाहिलेले स्वातंत्र्य रंगांमधून जिवंत केले आहे. ते आपण सर्व कला रसिकांनी विनामूल्य पाहावे असे आवाहन करण्यात येत आहे.हे प्रदर्शन कलाप्रेमींसाठी एक अनोखा अनुभव आहे. दि. 18 ऑगस्ट 2026 (कदाचित मुदत वाढवण्याची शक्यता आहे) पर्यंत सुरू आहे.
(लेखक साहेब. होय. उपयोजित कला महाविद्यालय, मुंबई येथे असिस्टंट प्रोफेसर आहेत.)
Comments are closed.